Cần Giờ: 200 mét cõng vợ và đường chạy nữ không ai cõng

Đường chạy dài 200 mét ở Cần Giờ. Anh Xuân Thêm, 34 tuổi, hạ thấp người xuống, đưa hai tay ra sau lưng. Chị Thùy Linh, 29 tuổi, bám lấy vai chồng, hai chân vòng qua hông anh. Hiệu lệnh vang lên. Trong hơn ba phút sau đó, cặp đôi thuộc câu lạc bộ An Sương Runners đi hết quãng đường bằng những bước chân rất ngắn, đầu gối khuỵu, hai thân người ép vào nhau thành một khối. Họ về nhất.

Cách đó không xa, trên đường chạy 1,5 km dành cho trẻ em, một đứa bé khóc giữa đường. Những người dẫn tốc của giải dừng lại, nắm tay em, đưa em đi nốt quãng đường còn lại tới vạch đích. Vài trăm người đứng hai bên vỗ tay. Buổi chiều ở huyện ven biển phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minh khép lại bằng tiếng cười, tiếng đếm ngược và những tấm huy chương trao cho trẻ con.

Trong hai khoảnh khắc ấy, khoảnh khắc nào sẽ được chia sẻ nhiều hơn? Gần như chắc chắn là người chồng cõng người vợ, bởi nó gọn, nó lạ, và nó gây cười trong ba giây đầu tiên. Chính vì câu trả lời ấy quá chắc chắn, tôi muốn dừng lại lâu hơn ở khoảnh khắc thứ hai, và ở tất cả những gì không xuất hiện trong khung hình.

HDBank Green Marathon tại Cần Giờ có cự ly 42 km, tức 42,195 km theo quy chuẩn của World Athletics. Một ngày trước khi những người chạy cự ly chính vào đường, ban tổ chức đưa lên một loạt nội dung bên lề: cõng vợ 200 mét, trẻ em 1,5 km, trẻ em 3 km. Nội dung cõng vợ năm nay đã là năm thứ năm liên tiếp. Một ngân hàng đứng tên tài trợ.

Cần Giờ là huyện ven biển có địa hình bằng phẳng, gió từ biển thổi vào quanh năm, và vào giai đoạn này trong năm thì nóng ẩm. Một đường chạy như thế rất thân thiện với người mới bắt đầu, đồng thời rất khắc nghiệt với người chạy cự ly dài nếu công tác y tế đường chạy và bù nước không được tính trước. Đây là kiểu địa hình mà người ta dễ chủ quan, bởi nó không có dốc để nhắc người ta nhớ rằng mình đang mệt.

Mô hình mà ban tổ chức dựng lên không mới, và nó được thiết kế rất kỹ. Một cự ly chủ lực hút nhóm chạy nghiêm túc. Một vài nội dung gia đình hút nhóm chạy không nghiêm túc, đi cùng vợ, cùng con, cùng hàng xóm. Một đường chạy trẻ em hút phụ huynh. Cộng lại, đó là một cái phễu: càng nhiều nhóm người thấy mình có chỗ trên đường chạy, số đăng ký càng lớn, và nhà tài trợ càng có lý do để ký tiếp cho mùa sau.

Ngành chạy bộ phong trào ở Việt Nam đã đi qua giai đoạn sơ khai từ lâu. Mỗi cuối tuần, ở một tỉnh thành nào đó, lại có một giải mới mở cổng đăng ký. Sự bùng nổ ấy kéo theo một hệ sinh thái gồm câu lạc bộ, huấn luyện viên tự do, nhóm chạy theo khu dân cư, dịch vụ vật lý trị liệu, và cả những chuyến đi chạy kết hợp du lịch. Cần Giờ, với vị trí cách trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh chừng một giờ xe, là một lựa chọn hợp lý cho mô hình này: đủ xa để thành một chuyến đi, đủ gần để người ta vẫn dám đăng ký.

Nhìn vào tốc độ, ta thấy ngay đây là một cuộc dạo chơi chứ không phải một cuộc đua. Hai trăm mét trong hơn ba phút cho ra tốc độ khoảng 1,1 mét mỗi giây, tức chừng 4 km một giờ. Người đi bộ nhanh đã đạt mức đó. Nhưng nếu chỉ đọc tốc độ rồi kết luận về thể lực của hai người, ta sẽ đọc sai toàn bộ câu chuyện.

Tải trọng mới là biến số quyết định. Ước tính chị Thùy Linh nặng khoảng 40 đến 50 kg. Với một người chạy phong trào nặng chừng 65 đến 70 kg, đó là 55 đến 75 phần trăm khối lượng cơ thể cộng thêm, treo lệch về phía sau lưng. Ở tư thế ấy, sải chân buộc phải ngắn lại, trọng tâm hạ thấp, đầu gối gập nhiều hơn, và phần lớn năng lượng bị tiêu vào việc giữ thăng bằng thay vì đẩy người về phía trước. Những bước chân rất ngắn và đầu gối khuỵu mà bài báo mô tả không phải dấu hiệu của sự yếu; đó là cơ sinh học bắt buộc của một bài tập mang tải.

Thứ được thiết kế ở đây là một cuộc đua mà người ta không thể chạy nhanh, và nó đã vận hành đúng như thiết kế. Mọi so sánh về tốc độ với một cuộc đua thật đều là so sánh sai địa chỉ.

Để có thước so sánh đúng, hãy nhìn sang nơi khai sinh ra bộ môn này. Giải vô địch cõng vợ thế giới được tổ chức hằng năm tại Sonkajärvi, Phần Lan, dùng đường chạy dài 253,5 mét có chướng ngại vật và một đoạn vượt nước. Thời gian vô địch ở đó thường rơi vào khoảng một phút, tức tốc độ gần 4,2 mét mỗi giây, nhanh gấp gần bốn lần đường chạy ở Cần Giờ. Khác biệt ấy không đến từ việc người Phần Lan khỏe hơn người Việt. Nó đến từ định dạng: bên kia là một bộ môn có kỹ thuật nâng, có cách chọn cặp, có trọng tài và có những cặp tập quanh năm; bên này là một trò chơi tập thể trong một buổi chiều lễ hội.

Việc World Athletics không có bất kỳ nội dung nào mang tên cõng vợ đã nói lên khá đủ. Ở đó không tồn tại kỷ lục để phá, không có chuẩn dự tuyển, không có bảng xếp hạng mùa giải, và cũng không có khung kiểm soát doping nào được kích hoạt. Một cặp về nhất ở Cần Giờ không bước vào bất kỳ hệ thống thành tích nào. Họ bước vào một câu chuyện khác, và câu chuyện ấy vận hành bằng tiếng cười chứ không bằng giây.

Trong câu chuyện này, chị Thùy Linh xuất hiện ở hai vai hoàn toàn khác nhau, cách nhau đúng một ngày. Ngày thứ nhất, chị là trọng lượng: thứ được nâng lên, được giữ chặt, được cõng qua vạch đích, và là lý do để khán giả cười. Ngày thứ hai, chị là một người chạy marathon 42 km, tự đặt chân lên từng mét đường, tự chịu trách nhiệm với nhịp tim, nhiệt độ cơ thể và từng lần bù nước của mình.

Ở vai thứ nhất, chị được nhìn nhiều nhất và được ghi nhận ít nhất. Ở vai thứ hai, chị được ghi nhận nhiều nhất và được nhìn ít nhất. Sự đảo ngược ấy lớn hơn một trò đùa vô hại; nó là cách đám đông phân bổ sự chú ý, và trong thể thao phong trào, sự chú ý chính là đơn vị tiền tệ thật.

Tiền trong một giải chạy phong trào đến từ ba nguồn: lệ phí đăng ký, tài trợ doanh nghiệp và ngân sách địa phương. Một ngân hàng đứng tên giải thường không làm điều đó vì đam mê điền kinh. Họ làm vì cộng đồng, vì hình ảnh, vì những khách hàng tương lai sẽ nhớ tên mình khi bước vào một chi nhánh. Đó là chiến lược nhận diện thương hiệu kết hợp trách nhiệm xã hội, và nó hoàn toàn hợp lý trong khuôn khổ của nó. Nhưng chính vì tiền được chi theo logic thương hiệu, nó luôn chảy về phía mang lại nhiều ấn tượng nhất trên mỗi đồng bỏ ra. Một tấm ảnh lan truyền trong ba giây có giá trị truyền thông cao hơn hàng trăm người phụ nữ lặng lẽ hoàn thành 42 km dưới nắng.

Ở đây có một khoảng trống đo lường, và khoảng trống ấy là phần quan trọng nhất của câu chuyện. Một ban tổ chức có thể cho biết chính xác tổng số người đăng ký, số người về đích, số huy chương đã phát. Rất ít ban tổ chức công bố tỷ lệ nữ trên tổng số người đăng ký theo từng cự ly, tỷ lệ nữ đứng trong nhóm đầu, phần ngân sách truyền thông dành cho nội dung nữ, hay chênh lệch tiền thưởng thực nhận giữa nhóm nam và nhóm nữ. Không đo thì không thấy. Không thấy thì không sửa. Và một vòng lặp không sửa, quay đủ năm năm, sẽ tự khoác lên mình cái tên đẹp đẽ là truyền thống.

Tôi nói điều này sau năm năm sống ở Nairobi, nơi tôi viết về điền kinh cho một thị trường mà mỗi tên tuổi lớn đều đã có hàng trăm người viết. Năm 2026, tôi xem trận U17 nữ Kenya gặp U17 nữ Ethiopia tại sân Kasarani. Một cô gái mười sáu tuổi tên Achieng ghi hai bàn trong mười hai phút cuối, lật ngược thế trận thành thắng lợi 2-1. Tôi viết về cô. Người biên tập trả bài kèm một câu: bóng đá nữ không ai đọc. Tôi đăng bài lên blog cá nhân. Trong một tuần, nó được chia sẻ hơn hai nghìn lần, và một tổ chức phi chính phủ liên hệ trao học bổng cho Achieng.

Bài học tôi giữ lại từ lần đó rất đơn giản: thứ bị coi là không ai đọc thường chỉ là thứ chưa từng được viết tử tế. Và người quyết định ai đáng được viết thường ngồi trong một căn phòng rất xa đường chạy.

Năm 2026, chính bài viết ấy đưa tôi tới World Cup ở Nga với tư cách phóng viên tự do. Ở khu vực tác nghiệp, tôi gặp Aminata, hai mươi chín tuổi, nhân viên truyền thông của đội tuyển Senegal, người bị cấm vào phòng thay đồ của chính đội mình chỉ vì là phụ nữ. Tôi viết một bài dài 1.500 từ về những người phụ nữ vận hành kỳ World Cup ấy từ phía sau hậu trường. Bài đạt khoảng 50.000 lượt xem, gấp nhiều lần những bài chính thống đăng cùng ngày.

Phía sau ánh đèn sân vận động, những người phụ nữ thì thầm điều cả thế giới chưa nghe.

Tôi kể lại chuyện Kenya để chỉ ra rằng mô hình này tôi đã nhìn thấy trước đây: một cộng đồng thể thao lấy tiếng cười ở rìa làm bộ mặt, trong khi phần lõi của nó — những người phụ nữ tập luyện tử tế, chạy tử tế, chịu chấn thương tử tế — nằm ngoài khung hình. Ở Cần Giờ, phần lõi ấy là chị Thùy Linh và những người phụ nữ khác trên đường 42 km, những người không ai cõng qua bất cứ vạch đích nào.

Đến đây thì tôi phải tự phản biện chính mình, bởi lập luận rằng nội dung bên lề đang lấn át nội dung nữ rất dễ trượt sang một kết luận sai: rằng nên bỏ nội dung cõng vợ đi. Tôi không nghĩ vậy. Một buổi chiều mà cả gia đình cùng ra đường chạy là một buổi chiều tốt. Đứa trẻ chạy 1,5 km hôm nay sẽ nhớ đường chạy là nơi vui vẻ, và ký ức đó có giá trị thật trong việc giữ người ta lại với môn này qua nhiều năm. Rất nhiều người lớn chạy 42 km hiện nay bắt đầu từ một cuộc thi trẻ con vô thưởng vô phạt ở trường học hoặc ở một công viên nào đó.

Đường chạy trẻ em là phần tôi tin nhất trong ngày hôm đó. Một đứa trẻ chạy 1,5 km hôm nay là một người chạy 5 km sau ba năm, 21 km sau bảy năm, và có thể là 42 km sau mười năm. Nhóm tuổi này không tạo ra tin tức, nhưng tạo ra nền tảng quần chúng cho cả một thị trường chạy bộ phía sau: giày, đồng hồ, dinh dưỡng, du lịch giải đấu, dịch vụ y tế. Khi một đứa bé khóc giữa đường và được người dẫn tốc nắm tay dắt tới vạch đích, thứ được rèn không phải là tốc độ, mà là ký ức rằng đường chạy biết đỡ người ta đứng dậy.

Đường chạy nhớ những bàn tay đỡ ai đó đứng dậy, lâu hơn nó nhớ những tấm huy chương.

Cũng cần nói rõ: sự hiện diện của người dẫn tốc bên cạnh một đứa trẻ đang khóc là bằng chứng cho thấy khâu giám sát an toàn của giải đã hoạt động. Đó là một chi tiết nhỏ nhưng đáng ghi nhận, bởi nó cho thấy ban tổ chức đã tính tới tình huống xấu nhất ở nhóm tuổi dễ tổn thương nhất.

Rủi ro có thật của ngày hôm đó nằm chỗ khác: nhiệt độ và độ ẩm. Cần Giờ vào giai đoạn nóng ẩm khiến mồ hôi khó bay hơi, thân nhiệt khó hạ, và nhịp tim khó trở về vùng an toàn sau mỗi lần gắng sức. Một đoạn 200 mét mang tải trọng 40 đến 50 kg đã đủ tạo áp lực lên vùng lưng dưới và khớp gối của người cõng. Cộng thêm 42 km vào hôm sau, hai cơ thể ấy cần được nghỉ ngơi và bù nước nghiêm túc chứ không chỉ cần một buổi tối ngủ đủ giấc.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải chạy đường dài của tôi, khi một ban tổ chức đưa vào thể lệ một nội dung yêu cầu mang người, ba việc nên có sẵn từ khâu đăng ký: phân nhóm tải trọng, sàng lọc sức khỏe tối thiểu cho cả hai người, và hướng dẫn tư thế nâng trước khi xuất phát. Nguồn tin không nêu rõ giải đã thực hiện những việc này hay chưa, nên tôi chỉ ghi nhận rằng đó là khoảng trống cần được nói tới trong các mùa giải sau.

Ở góc độ luật lệ, không có khung nào của World Athletics hay của cơ quan chống doping thế giới được kích hoạt ở đây, và việc áp một khung như vậy vào một nội dung gia đình sẽ là sai chỗ. Những gì đang áp dụng chỉ là quy định của ban tổ chức: đường dài bao nhiêu, ai được cõng ai, có cho phép đổi người giữa đường hay không, ai chịu trách nhiệm khi có va chạm. Một nội dung bên lề chỉ cần bộ luật an toàn được viết tử tế là đã đủ để vận hành nhiều năm.

Bình đẳng giới trong thể thao không phải trận chiến với đàn ông, mà là trận đấu với định kiến.

Người phụ nữ chạy 42 km ở Cần Giờ không yếu kém, chỉ vì chúng ta mãi nhìn về phía có tiếng cười.

Điều tôi muốn thấy ở mùa giải sau rất cụ thể và rất rẻ: ban tổ chức công bố tỷ lệ nữ tham dự theo từng cự ly, công bố phần ngân sách dành cho các nội dung nữ, và công bố tỷ lệ nữ trong nhóm dẫn đầu ở từng khoảng tuổi. Nếu những dữ liệu ấy được đưa ra ánh sáng, nội dung cõng vợ sẽ tự tìm được chỗ đứng đúng của nó — một trò chơi gia đình ở rìa lễ hội, đủ vui để giữ lại, đủ nhỏ để không chiếm hết ống kính. Và chị Thùy Linh, cùng hàng nghìn người phụ nữ khác trên các đường chạy phong trào Việt Nam, sẽ không còn phải hoàn thành 42 km chỉ để được nhìn thấy.

Sự thay đổi đang diễn ra, chậm nhưng có thật. Ở các câu lạc bộ chạy phong trào, ngày càng nhiều phụ nữ đứng ở vị trí dẫn tốc và huấn luyện nhóm, những vị trí mà mười năm trước gần như chỉ dành cho nam giới. Các nhóm chạy nữ ở những thành phố lớn tự tổ chức buổi tập sáng sớm, tự chia sẻ kiến thức về chu kỳ kinh nguyệt, về dinh dưỡng, về chấn thương, những chủ đề mà cách đây một thập kỷ hầu như không ai nhắc tới trên đường chạy. Đó là phần lắng đọng, phần nằm dưới mặt nổi của tin tức, và là phần quyết định hình dạng của môn này trong mười năm tới.

Còn ở Cần Giờ, có một đứa trẻ đã khóc giữa đường 1,5 km và đã được dắt qua vạch đích. Việc còn lại, với những người làm giải và những người viết về giải, là đỡ đúng người, và đỡ cả nửa còn lại của đường chạy.